ژئوسمین بوی خاک باران خورده(geosmin)

بوی خاک باران خورده این بو اسم علمی دارد و به آن پترکور می گویند اما پشت این پترکور یک مولکول خاص قرار دارد که بیشترین نقش را در ساختن این رایحه بازی می کند و اسمش ژئوسمین است

ژئوسمین (geosmin )یک الکل دو حلقه ای با فرمول C12 H22 Oهست که توسط باکتری های موجود در خاک ساخه می شود این باکتری ها در خاک زندگی می کنند و در طول دوره های خشکی به شکل هاگ در خاک باقی می مانند

وقتی قطره باران به زمین خشک برخورد می کند حباب های ریز هوایی ایجاد میشود که این حباب ها عملا مثل موشک از به سطح خاک می پرند و مولکول های ژئوسمین و ترکیبات همراهش را وارد هوا می کنند همین اتفاق باعث می شود اولین باران بوی قوی تری داشته باشد

جالب تر این که این باکتری ها فقط در زمان بارش این ماده را تولید نمی کنند بلکه به مرور زمان در خاک خشک آن را می سازند و باران فقط نقش رها کننده را بازی می کند

یکی از عجیب ترین ویژگی های ژئوسمین حساسیت فوق العاده بالای بینی انسان به آن است انسان می تواند این مولکول را حتی در غلظت های بسیار پایین در حد چند نانوگرم در لیتر تشخیص دهد

این یعنی بینی ما به ژئوسمین حساس تر از خیلی مولکول های بودار دیگرهست دلیل دقیق این حساسیت هنوز به طور کامل مشخص نیست اما بعضی پژوهشگران فکر می کنند این حساسیت ریشه در تکامل انسان دارد

از نظر تکاملی توانایی تشخیص سریع بوی باران و رطوبت می توانست به اجداد ما در پیدا کردن منابع آب و مکان مناسب برای زندگی کمک کند یا مثلا برای پیش بینی تغییرات آب و هوایی مفید  باشد به همین دلیل ممکن هست این حساسیت بالا یک میراث تکاملی باشد

جالب این هست که همین مولکول مسئول بویی است که در چغندر قرمز حس می کنید همان بوی خاکی و کمی شیرین چغندر دقیقا از همین ترکیب می آید

زئوسمین در بعضی جلبک ها و در برخی ماهی های آب شیرین هم یافت می شود به همین دلیل گاهی طعم خاکی نامطلوب در بعضی ماهی های پرورشی هم به همین مولکول برمی گردد

پترکور که اسم کلی رایحه خاک بعد از باران است تنها از ژئوسمین ساخته نمی شود ترکیبات دیگری هم در این رایحه نقش دارند از جمله بعضی روغن های گیاهی که در طول فصل خشک روی سطح سنگ و خاک نشسته اند و با بارش اول دوباره در هوا پخش می شوند

اما در میان همه این ترکیبات ژئوسمین همچنان قوی ترین و شناخته شده ترین جز این رایحه به حساب می آید 

بخشی از این حس آرامش به همان مکانیسم حافظه بویایی برمی گردد که در مقاله مکانیسم بویایی هم توضیح دادیم بوی باران برای خیلی از افراد با خاطرات دوران کودکی یا لحظات آرام زندگی گره خورده

وقتی این بو دوباره به مشام می رسد همان مسیر کوتاه بین بینی و هیپوکامپوس فعال می شود و خاطرات مرتبط با آن به سرعت زنده می شوند 

با وجود این که ژئوسمین معمولا با یک بوی خاطره انگیز شناخته می شود در غلظت بالا رایحه ای نامطلوب و کپک مانند دارد به همین دلیل در عطرسازی معمولا به شکل مستقیم و در غلظت بالا استفاده نمی شود

اما در سال های اخیر بعضی عطرسازها به شکل آزمایشی از مقدار بسیار کم آن برای ساختن رایحه هایی با محور خاک بارانی یا حس طبیعت خیس استفاده کرده اند این کار نیاز به دقت بالایی دارد چون فاصله بین رایحه دلپذیر و رایحه کپک زده در این مولکول بسیار کم است

اگر علاقه مند هستی به دنیای رایحه ها و علم پشت آن ها با ریحانو همراه شو